Agencja Wschodnia – niezależna agencja prasowa informujące o wydarzeniach w Państwach Bałtyckich (szczególnie na Litwie), na Białorusi i Ukrainie. Została utworzona i działała pierwotnie w ramach Grupy Politycznej „Samostanowienie”, później jako spólka cywilna. Informacje zamieszczała w „Biuletynie Agencji Wschodniej”, nie była jednak to publikacja lecz biuletyn rozsyłany do redakcji, początkowo podziemnych, takich jak PWA (Przegląd Wiadomości Agencyjnych). W okresie od kwietnia 1989 r. do lutego 1990 r. wydała 14 Biuletynów. W związku z rozwiązaniem się Grupy Politycznej „Samostanowienie” w dniu 24 maja 1990 r. w dokumencie "Rozstrzygnięcia końcowe" zapisano:

3/. Agencja Wschodnia ukazywała się w postaci pozacenzuralnego biuletynu powielanego /14 numerów/, ukazującego się od połowy kwietnia 1989 r. do wiosny 1990 r. /ostatnie 10 numerów w rytmie dwutygodniowym/. Zawierała informacje z sąsiednich krajów: Litwy, Białorusi i Ukrainy, z wyodrębnionym działem informacji o Polakach na tych obszarach. Dostarczana była do redakcji czasopism polskich krajowych i emigracyjnych na 4 kontynentach. Redaktorem naczelnym wszystkich numerów był Jacek Borkowicz, dyrektorem próbującej się komercjalizować firmy od połowy grudnia 1989 r. był Michał Lauk. W skład redakcji w różnym czasie wchodzili: Jacek Borkowicz, Barbara Ciok, Andrzej Łomanowski, Tomasz Borkowski, Anna Wawrzyńska, Bronisław Komorowski. Współpracowali m.in.: Stanisław Plewako i Michał Lauk.

Prawo kontynuowania działalności Agencji wraz z wszelkimi prawami do dotychczasowego dorobku przekazujemy Partii Konserwatywnej pod warunkami:
     l/ wznowienia w ciągu roku działalności Agencji 
    2/ zaproszenia do Rady Nadzorczej każdego z sześciu członków Zespołu Politycznego 'Samostanowienie'.
W przypadku niedotrzymania rocznego terminu prawo decyzji przechodzi na Radę Nadzorczą Fundacji 'Samostanowienie'. 

Do powyższego komunikatu warto dodać informacje, które można znaleźć w nagłówkach oraz stopkach Biuletynu:

a)   od pierwszego numeru z dnia 18 kwietnia 1989 r., czyli półtora miesiąca przed wyborami 4 czerwca 1989 r., a pół roku przed powstaniem rządu Tadeusza Mazowieckiego (12 września 1989 r.) Agencja zamieszczała w stopce na ostatniej stronie adres swojego przedstawiciela jakim był Stanisław Plewako, i jego telefon i adres w Instytucie Biochemii i Biofizyki PAN w Warszawie, którego był pracownikiem, i informację, że prawa wydawnicze do biuletynu posiada Grupa Polityczna Samostanowienie
b)  od numeru trzeciego z dnia 21 sierpnia 1989 r. do numeru siódmego z dnia 13 listopada 1989 r. podawano w stopce przedstawiciela na Zachodzie, którym był Ryszard Czarnecki, oraz jego telefon i adres w redakcji "Dziennika Polskiego" w Londynie, współpracę zakończono w listopadzie 89 r.
c)  w numerze szóstym z dnia 29 października 1989 r. podano informację, że dział ukraiński opracowano na podstawie materiałów Ukraińskiej Agencji Prasowej - Warszawa, a w kolejnym 7 numerze z dnia 13  listopada 1989 r. podano informację, że dział ukraiński redagowany jest we współpracy z Ukraińską Agencją Prasową - Warszawa i zapis ten pozostał do końca wydawania biuletynu pierwszej serii (numer czternasty z 28 lutego 1990 r.).

d)  od numeru siódmego z dnia 13  listopada 1989 r. w nagłówku ujawniono adres biura (ul. Pańska 5/115 w  Warszawie), numery telefonu i teleksu  przedsiebirstwa INAR sp. z o.o. wynajmującego ten lokal od spadkobierców mec. Zdzisława Plewako, a od ósmego numeru z dnia 27 listopada 1989 r, ponieważ Agencja Wschodnia zajęła lokal zwolniony przez INAR, zbyteczne było podawanie dodatkowego adresu przedstawiciela.
W miesiacach wiosennych 1990 r. Agencja Wschodnia nie publikowała biuletynu i jej działalność zamarła. Wiązało się to m.in. z zatrudnieniem redaktora naczelnego - Jacka Borkowicza w dziale zagraniczynym Gazety Wyborczej.

Wobec braku zainteresowania ówczesnej Partii Konserwatywnej, której Grupa Polityczna Samostanowienie zamierzała powierzyć kontynuację Agencji Wschodniej, Agencja Wschodnia została reaktywowana za zgodą Rady Nadzorczej Fundacji Samostanowienie przez 4-osobowy zespół jako Spółka Cywilna (S.Plewako, A.Chajewski, T. Markiewicz i G. Jelenkiewicz). W tej formie prawnej działała w ostatnim kwartale 1990 r. i pierwszym kwartale 1991 r. Była inicjatywą prywatną – redaktorzy to Adam Chajewski, Stanisław Plewako i Tomasz Markiewicz. Swoje informacje przekazywała na bieżąco teleksem, a raz na miesiąc publikowała je w „Biuletynie” (od października 1990 r. do marca 1991 r.). Zamieszczała też w nich artykuły/omówienia problemowe. Przez kilka miesięcy sprzedawała swoje informacje, nadawane teleksem Fundacji Samostanowienie, do Polskiej Agencji Prasowej. Kiedy PAP wysłał swojego korespondenta do Wilna i zrezygnował z zakupu informacji z Agencji Wschodniej - nastąpiło zawieszenie działalności Agencji Wschodniej a spółka zarejestrowana na czas określony wygasła z mocy prawa.

W gorącym okresie interwencji sowieckiej w Wilnie w styczniu 1991 r. Agencja Wschodnia otrzymywała teleksem (z numeru 161101 diena su - znacznik kraju, su, to soviet union) od Agencji Informacyjnej DIENA z Rygi anglojęzyczne informacje dotyczące sytuacji w Rydze i Wilnie, które po połączeniu z informacjami od swoich respondentów (przeważnie z rozmów telefonicznych) przekazywała do PAP i innych odbiorców. Sieć teleksowa uważana za oficjalny kanał przekazu informacji działała bez zarzutu, mimo łączenia przez Mińsk czy Moskwę. Depesze teleksowe Agencji Wschodniej docierały też do Londynu (pan Walery Choroszewski), Agencja miała swojego odbiorcę nawet w Meksyku (pan Jerzy Skoryna).


opr. Stanisław J. Plewako
Warszawa, 2-X-2021